Uwarunkowania Prawne Edukacji Domowej w Polsce
Autor: Krzysztof Tusiński
radca prawny, członek grupy roboczej MEN ds. edukacji domowej (2016)
Statystyki i historia edukacji domowej w Polsce
Liczba uczniów w edukacji domowej w ostatnich latach znacząco wzrosła. Jeszcze kilkanaście lat temu było to według moich szacunków jedynie kilkadziesiąt dzieci w całej Polsce. Obecnie, jak wynika z raportu Fundacji Edukacji Domowej, jest to prawie 54 000 dzieci. Warto zatem przyjrzeć się, jakie są obecnie uwarunkowania prawne regulujące tę formę edukacji. Należy zaznaczyć, że od dopuszczenia edukacji domowej w 1991 r. przepisy te wielokrotnie się zmieniały, przede wszystkim w zakresie swobody wyboru szkoły.
Motywacja rodziców i modele nauki
Motywacja do rozpoczęcia nauki dziecka w trybie edukacji domowej bywa różna. Nie zawsze są to problemy ze zdrowiem dziecka, w tym zdrowiem psychicznym. Często po prostu rodzice uznają, że taka forma edukacji będzie lepsza dla ich dziecka. Czasem dzieci te uczą się indywidualnie z jednym z rodziców w domu. W wielu sytuacjach rodzice łączą się także w grupy edukacyjne czy korzystają ze zorganizowanego wsparcia szkół przyjaznych edukacji domowej. Wiele szkół rozwinęło model wsparcia rodziców i uczniów w oparciu o edukację na odległość.
Prawne określenie formy edukacji
Zamiennie w tym artykule będą pojawiać się dwa pojęcia: edukacja domowa jako potoczna nazwa tej formy nauki oraz spełnianie obowiązku szkolnego poza szkołą jako prawne określenie tej formy edukacji.
Wniosek o realizację obowiązku szkolnego poza szkołą
Wniosek o wyrażenie zgody na realizację obowiązku szkolnego poza szkołą, czyli edukację domową, kieruje się do dowolnego dyrektora szkoły, także szkoły niepublicznej. Wymogiem jest, aby dziecko zostało do tej szkoły uprzednio przyjęte. Przepisy przewidują dla rozstrzygnięcia dyrektora formę decyzji administracyjnej, co oznacza prawo do odwołania od decyzji oraz skarżenia rozstrzygnięcia odwoławczego do sądu administracyjnego. Nie wyznaczono natomiast terminu, w jakim dyrektor winien wydać decyzję. Natomiast zgodnie z ogólnymi przepisami k.p.a. powinien to być termin nie dłuższy niż jeden miesiąc.
Nowelizacja przepisów i zniesienie rejonizacji
Zgodnie z nowelizacją, która weszła w życie z dniem 1 lipca 2021 r., zniesiono ograniczenie wyboru jedynie do szkół położonych w województwie, w którym mieszka uczeń. Obecnie uczeń może się zapisać do dowolnej szkoły w Polsce i tam realizować obowiązek szkolny w trybie edukacji domowej. Nowelizacja z powrotem otworzyła dostęp do korzystania z polskiego systemu edukacji także dzieciom Polaków mieszkających za granicą. Po raz pierwszy taka możliwość dla nich pojawiła się na podstawie reformy oświaty polonijnej wprowadzonej w 2009 r. W związku ze zmianą przepisów w 2021 r. taka możliwość otworzyła się ponownie.
Obowiązki rodziców i roczne egzaminy klasyfikacyjne
Do wniosku o wydanie zezwolenia należy dołączyć oświadczenie rodziców o zapewnieniu dziecku warunków umożliwiających realizację podstawy programowej obowiązującej na danym etapie edukacyjnym i zobowiązanie rodziców do przystępowania w każdym roku szkolnym przez dziecko do rocznych egzaminów klasyfikacyjnych.
Uczeń w edukacji domowej w Polsce, inaczej niż np. w Wielkiej Brytanii, jest związany z konkretną szkołą. Szkoła otrzymuje dotację na jego kształcenie, uczeń zdaje w tej szkole egzaminy klasyfikacyjne, otrzymuje w niej świadectwo, a także może korzystać ze wsparcia dydaktycznego po stronie szkoły.
Zasady oceniania i podstawa programowa
Uczeń spełniający obowiązek szkolny lub obowiązek nauki poza szkołą uzyskuje roczne oceny klasyfikacyjne na podstawie rocznych egzaminów klasyfikacyjnych z zakresu części podstawy programowej obowiązującej na danym etapie edukacyjnym, uzgodnionej na dany rok szkolny z dyrektorem szkoły. Egzaminy klasyfikacyjne są przeprowadzane przez szkołę, której dyrektor zezwolił na spełnianie obowiązku szkolnego lub obowiązku nauki poza szkołą. Uczniowi takiemu nie ustala się oceny zachowania. Przepisu tego nie stosuje się do dzieci i młodzieży posiadających orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego.
Katalog wsparcia dla ucznia i rodzica
Istotny jest rozbudowany w 2016 r. i będący efektem prac zespołu, którego byłem członkiem, przepis mówiący o katalogu możliwego wsparcia ze strony szkoły. Obejmuje on prawo uczestniczenia w szkole w zajęciach dodatkowych, zapewnienie dostępu do podręczników, materiałów edukacyjnych, materiałów ćwiczeniowych i pomocy dydaktycznych znajdujących się w zasobach szkoły. Uczniom i rodzicom zapewniono także udział w konsultacjach umożliwiających przygotowanie do rocznych egzaminów klasyfikacyjnych. Ustanowienie szerokiego katalogu wsparcia uczniów uczących się w edukacji domowej było wynikiem chęci usankcjonowania dotychczasowej praktyki szkół.